De Earn - leauwige ferbylding as antydepressivum

Juny 2010

Leauwige ferbylding as antydepressivum

Depresjekultuer

Likernôch 800.000 Nederlanners binne besteld mei swiersettigens oftewol depressiviteit, mear as in miljoen brûke antydepressiva. Depresje spoeket om. Net allinne yn minsken, mar likegoed yn de media.

Hieltiten faker komt it ûnderwerp werom yn kranten, op ynternet-siden en yn programma’s.

It boek De depressie-epidemie fan Trudy Dehue is in 'hype'. Mei rjocht en reden, want hja rekket in hjoeddeiske snaar. Dehue sjocht de hjoeddeiske depresje-goarre benammen as in gefolch fan de neo-liberale twang om as minske jins lot yn eigen hân te nimmen. Dat men sels ferantwurdlik is foar it wolslagjen fan jins libben. Elk minske is in zzp-er (selsstannige sûnder personiel), en dy't dat net oprêdt, is in 'loser' (ferliezer). Ien dy't depressyf wurdt, kin dan ek net langer meidwaan yn de ring fan selsferbettering en prestaasje.

De hjoeddeiske depresje-goarre liket de skaadkant te wêzen fan in manyske maatskippij fan ferbettering en feroaring, mei in oerdoasis oan prikels en mooglikheden. Ynein fan it kiezen en it moatten rekket mannichien yn in 'burn-out' (opbaarnd) en swiersettich, twa etiketten foar minsken dy't 'it' net langer lûke. Heakje dêr de kultuer fan mistrouwen oan ta en de humus foar depresje is in feit.

Kikker gaat fietsen

De psycho-analyze leart jin, dat de minske yn prinsipe in leech en ûnbeskreaun blêd is. Dat der net soks bestiet as in oanberne ik of sels. It ik is in minsklik bouwurk, dat men opbout fia oaren: âlden, kultuer, tradysje, taal. Jins âlden leare jin ik te sizzen. En depresje is in omstannichheid, dat dit bouwurk om jin hin ynsakke is, in yllúzje blykt te wêzen of in kaartehûs, lykas like dramatysk as prachtich beskreaun is yn Kikker gaat fietsen fan Maarten van Buuren. Foar Van Buuren wurdt, nei it ynsakjen fan syn ik, de leechte de kearn fan syn nije identiteit. En om dat gat hinne bout er foarsichtich in nij libben. Van Buuren hellet skriuwers en filosofen oan om syn ûnderfinings fan depresje ûnder wurden te bringen. By it lêzen fan Kikker gaat fietsen hie ik tocht, dat Van Buuren fia de wei fan it nihylisme by de mystyk útkomme soe. De filosofy fan it Nihilisme (nihyl betsjut 'neat') giet derfan út dat der gjin God of oar wêzen is dat oan it libben sin en wearde jout, dat der by eintsjebeslút Neat is dat sin jout en bestimming skinkt. Werkenning fynt Van Buuren yndied by de mystisy. Benammen yn harren sykjen nei wat der fan God oerbliuwt, fia de wei fan de ûntkenning:

God is noch dit, noch dat. Mar Van Buuren hâldt it lykwols by it Neat. Hy hâldt de stap yn, dêr't de mystikus in stap fierder docht. It ûnderskied tusken de nihylist en de mystikus sit him yn it omgean mei dat Neat.

De nihylist tinkt der oer nei, sjocht dernei, priuwt derfan en oanfurdet it as syn libbensfisy. De mystikus kringt djip yn it Neat troch en wurdt der ien mei. En dan set er in beslissende stap. Hy ‘ferbyldet’ dat Neat. Sadwaande wit de mystikus fan rauwe oalje soks as brânje te meitsjen. Want troch yn dat Neat del te gean en dernei te harkjen, komme der bylden omheech, dy’t op harren bar wer wurden krije.

Sa ûntstiet in oersette nije oanwêzichheid, dy't in ego-of selsoerstiigjende útwurking hat.

Wurkplak foar ynderlike ferbylding

Der is op it heden in oanheljende belangstelling foar de mystike teology. Dêr wurdt in taal sprutsen fan in sykjen en finen fan God, dy’t minsken fersteane. It liket my ta dat it krekt dizze tradysje is, dy’t helpe kin om jin religieus ‘te wapenjen’ tsjin depresje en jin by te stean. Mei dizze mystike teksten kin men jins psychyske libben yn kultuer bringe, dat it sadwaande in geastlike kwaliteit kriget. Ien fan de manieren dêr’t dat konkreet troch wurde kin, is te wurkjen oan in bewust ferbyldzjen fan jins ynderlik. Wat docht it jin as men jins ynderlik yn in gebedshûs feroaret, of jin foarstelt dat it lykas in baarnende toarnbosk is? Dy bylden, dêr tinke wy net oer, mar dy binne wy sels. Anselsm Grün skriuwt dat it der om giet om dy yn ús ta te litten en ús dy foar te stellen: ‘Ik bin de baarnende toarnbosk, leech en útbaarnd, mar dochs fol fjoer, fol fan Gods hearlikheid. Ik bin de timpel, rom en moai. Yn my wennet de Ûneinige God'. Dizze bylden jouwe ús in nije identiteit oer de leechte hinne.

Hja hielje ús siikmeitsjende selsbylden. Fia dat proses jouwe wy oan ússels ynderlik hieljende bylden en wurden, trochdat wy de krêft dy't dizze symboalen yn har hawwe, yn ús opnimme.

Etty Hillesum en Teresa fan Avila

It makket nochal wat út, ek as it om depresje giet, as men jins eigen ynderlik oan syn lot oerlit, of as men

it ûnderhâldt as in tún. Yn it earste gefal kin it samar ferwurde ta in wyldernis of in toarre flakte fan swiersettigens. Yn it oare gefal feroaret it bygelyks yn in tún dêr’t blommen yn bloeie, lykas: tankberens, sêftens, ferwûndering, oerjefte en fearkrêft.

Dit yn kultuer bringen fan jins ynderlik kin dus troch ferbylding. En de mystisy binne de pioniers fan sokke ferbylding. Mystisy kinne paadwizers wêze, dy’t jin meinimme yn harren bylden op harren syktocht nei God. Dêrby tink ik benammen oan Etty Hillesum. Yn de djippe depresje fan de Twade Wrâldkriich skreau hja in deiboek.

In dokumint is it fol mystike ferbylding fan har ynderlik. Dêr set hja de stap fan it ‘neat’ nei it ‘eat’.

Yn it begjin fan har deiboeken wurdt hja pleage troch swiersettige stimmings en remmings, mar njonkenlytsen brekt hja dêr trochhinne en kringt hja troch nei in djippere ynderlike laach ûnder dy swiersettige ‘stimmingskoarste'.

Dêr fynt hja ynderlike romte en gearhing. ‘Myn sintrum wurdt mei de dei steviger’, skriuwt hja. Hja wurdt dêrby holpen, omdat der immen is dy’t har by de hân kriget en de taal sprekt dy't har ynderlik thús bringt.

Mar ek sels beskikt hja oer in grut talint oan ferbyldingskrêft. Hja ferstiet de keunst om har ynderlike befinings te ferbyldzjen en dêr foarm oan te jaan.

Ek grutte mystisy fersteane dy keunst. Hja jouwe symboaltaal sawol oan harren stimmings, sawol oan de rouwe as oan de mear beslipe, dat it sadwaande in werklikheid wurdt dêr’t hja har ta ferhâlde kinne.

Sa hat Teresa fan Avila it oer de ynderlike ‘boarch’ en oer in ‘tún’ dy’t troch God yn kultuer brocht wurdt.

Dat freget fan har om ree te wêzen. En hja leit har tún oan ‘by in gebedswei lâns’. Hja harket en ferbyldet, en God sprekt.

Binnenwurk

Jehannes fan it Krús brûkt de bylden fan it beklimmen fan de berch Karmel en fan de reis troch de tsjustere nacht. Etty Hillesum ferstiet dy keunst ek. Hja wit dat de binnenwrâld like reëel is as de bûtenwrâld.

Hja skriuwt: ‘Men moat dit goed yn de rekken hâlde. De binnenwrâld hat ek syn lânskippen, kontoeren, mooglikheden en har ûnbegrinze gebieten. En sels is men it lytse sintrum, dêr’t binnen- en bûtenwrâld elkoar moetsje. Dy beide wrâlden wurde troch elkoar fieden. Men mei de iene net fertutearzje litte te’n koste fan de oare, de iene net wichtiger achtsje as de oare’.

Dat minsken har hjir bewust fan wêze soenen en sels in lyts sintrum wurde, dêr’t binnen- en bûtenkant gearrinne en elkoar beynfloedzje, soe al in moai begjin wêze. Yn dat besef soe men jinsels al net langer in spylbal fiele hoege fan de grutte krêften en machten dy’t jin deltriuwe wolle, fan it tafal en it needlot.

Yn elts gefal slagget it Etty Hillesum om yn har ynderlike gaos en depresje, yn de tiid fan de destruktive Twade Wrâldkriich, in foarbyld te wêzen en hieltyd better it stjoer te hâlden oer dat eigen sintrum.

Fia aktive ferbylding skept hja har eigen ynderlike werklikheid.

En hja brûkt dêrby bylden lykas ‘boarne’ en ‘put’. Ien fan har meast bekende sitaten giet oer dy put.

Op de boaiem fan dy put, dêr wurdt hja God gewaar. Hja skriuwt: ‘Yn my sit in hiele djippe put en dêr sit God yn. Bytiden kin ik derby komme, mar almeast leit der stien en grús foar dy put. Dan is God bedobbe rekke, moat er wer opdold wurde’. Bestiet God dêr djip yn dy put as in geduldich wachtsjende realiteit, sa freget hja har ôf. Nee, dêr yn de djipte fan it ynderlik is feitlik neat. Mar it is de ûnderfining fan dochs de depressive stimmings en emoasjes foarby te gean; in ûnderfining dy’t fan in eigen kwaliteit is en dêr’t krêft, rêst en fertrouwen fan útgeane. Men ûnderfynt dat dizze kwaliteit útstiicht boppe jins ik en syn ferlet.

Mei dat lêste falt men dan net langer gear.

It is in ûnderfinen fan ‘eat’ dat boppen jins beheinde ik útstiicht. Foar dy ûnderfining fynt Etty Hillesum ‘God’ it meast gaadlike wurd, it wurd om mei út te drukken wat dêr dan is, dêr yn de djipte fan har ynderlik.

Sa skept hja út betsjuttingsleaze leechte ‘eat’, en dat eat feroaret yn ‘Immen’. En mei dy Immen giet hja yn petear. Hja falt op de knibbels en hja bidt.

Sa is God in metafoar foar har djipste ynderlik, dêr’t rêst en sereniteit hearskje.

Mei dizze symbolisaasje feroaret har ynderlik yn in boarne, dêr’t in stream fan Oanwêzichheid (term fan Eric Voegelin) út opwâlet, dy’t har in libbenskwaliteit skinkt dêr’t de uterlike omstannichheden net langer de trochslach jouwe.

Hja djippet har krêft op út dy ynderlike boarne, dy’t in boarne fol libbensenerzjy blykt te wêzen. Sa tilt hja harsels út boppe de omstannichheden, boppe it depressive yn har en de naziterreur dy’t har depressyf makket.

In stim dy’t wat te melden hat

Ek hjoed kinne Etty Hillesum en oare mystisy foarbylden wêze om fia spirituele wei in dialooch oan te gean mei jins eigen stimmings, sels mei de depressive. Dat freget om binnenwurk. Dat freget om omtinken, geastlike begelieding en ferbyldzjen fan in fakentiids braak lizzend gebiet.

Allinne al om depressiviteit net te besjen as in soartemint fan psychyske swolderij, dêr’t men sa gau mooglik fan ôf wol mei pillen of troch te praten, mar as in taal fan it ynderlik, as in stim dy’t wat driuwends te melden hat, is al hiel wat.

Depresje wurdt dan ‘in siel yn need’: eat wol him kenne litte. Dat ynsjoch is in earste stap.

Dêrnei freget it om omtinken en ferbyldingstaal, dy’t oanrikt wurde troch geastlike begelieders.

Jins ynderlik bliuwt dan gjin toarre flakte, mar men begjint deroan te wurkje dat it in moaie tún wurdt, dêr’t it goed toevjen is.

Of wy bouwe oan in timpel yn ússels, as in romte dêr’t God yn wennet. Sa wurdt men ta mear as lichem, mear as psyche. Sa wurdt men ta geastlike realiteit, in minske as in timpel dêr’t Gods hillich fjoer yn baarnt. Fragen oer eat of neat binne dan net langer wichtich, omdat de rykdom fan de ferbylde werklikheid himsels dêrboppe úttilt, as in wûnderlike kwaliteit en eigenheid fan minskewêzen, de depresje foarby.

Sytze Ypma

(oersetting Rienk Klooster)