De Earn - Johannes Calvyn

Juny 2009

Johannes Calvyn (1509 - 1564)

2009 is útroppen ta Calvyn-jier, om't it dit jier 500 jier lyn is, dat de grutte reformator Johannes Calvyn berne is. Gauris wurdt er yn ien sike neamd mei Maarten Luther, mar nei alle gedachten hat Calvyn wol de grutste teolooch west dy't fuortkommen is út de Reformaasje. Op 31 maaie, Pinkstersnein, hat der in wichtige betinkingstsjinst west yn de Saint Pierre yn Genève, mar rûnom wurdt der dit jier omtinken jûn oan de betsjutting fan Calvyn foar tsjerke en teology. Om't wy mear troch him beynfloede binne as wy ús ornaris bewust binne, like it my fan belang om yn dit nûmer fan De Earn ek omtinken te jaan oan dizze grutte Frânskman en de ynfloed dy't er hân hat, op it protestantisme, benammen ek yn de Nederlannen.

Berte en oplieding

Jean Calvyn is berne op 10 july 1509 yn Noyon, in stêd yn in noarden fan Frankryk. Calvyn wie de soan fan Gérard Cauvin en Jeanne Lefranc: de fjirde fan seis bern.

Nei it earste hûsûnderrjocht en in jongesskoalle yn Noyon waard er yn 1523 foar ferfolchûnderwiis nei Parys tastjoerd. Hy bedarre dêr ynearsten op it Collège de la Marche, dêrnei op it Collège Montaignu. Hjir krige er benammen ûnderwiis yn Frânske en Latynske letterkunde. Syn heit hie yn it sin dat er dêrnei teology studearje soe, mar it waard in rjochtestúdzje yn Orléans (1528) en Bourges (1529). Yn 1532 waard er doctor yn de rjochten yn Orléans.

Yn dyselde snuorje ferlatinisearre er syn namme Jean Cauvin yn Iohannes Calvinus. Dizze latinisearre foarm waard yn it Nederlânsk Johannes Calvijn en yn it Frysk meitsje wy der mar Johannes Calvyn fan.

Yn 1532 ferskynt Calvyn syn earste boek, in kommentaar op De clementia fan de filosoof Seneca.

Yn dy publikaasje, dy't dúdlik in hulde wie oan Erasmus, komt er noch nei foaren as in humanist, dat wol sizze immen dy't dan wol Roomsk-katolyk is, mar tagelyk beynfloede troch de gedachtewrâld fan de

Grysk-Romeinske filosofy, keunst en literatuer. Dat soe lykwols hurd feroarje.

Bekearing

Op 1 novimber 1533 die bliken dat Calvyn de reformatoaryske kant oergien wie. De rektor Nicolaas Cop hie foar syn rektorale rede in berop dien op help fan syn freon Johannes Calvyn. Yn dy rede kamen frijwat sitaten foar, net allinne fan Erasmus, mar ek fan Maarten Luther. Nei oanlieding fan dy rede moast Calvyn út Parys weiflechtsje. Hy hie him bekeard ta de reformaasjebeweging dy’t op dat stuit yn Europa geande wie.

Hy swalket dan in skoft om yn Frankryk, leit kontakten mei in tal minsken dy’t foar him fan belang wêze sille, nimt in skûlnamme oan en begjint te studearjen. Syn teologyske ideeën begjinne dan fêstere foarmen oan te nimmen. Yn 1535 bedarret er yn Bazel, dêr’t er de reformatoaren Heinrich Bullinger en Guillaume Farel moetet.

Yn 1536 ferkynt de earste edysje fan syn bekende haadwurk Instututio Religionis Christianae.

Dit boek sil syn libbenswurk wurde. Nei it earste ferskinen dêrfan sil er der noch jierrenlang oan wurkje en der oanfollings en útwreidings oan taheakje. Der ferskine in twade, tredde en fjirde printinge fan dit wurk, sawol yn it Latyn as yn it Frânsk. De fjirde en lêste printinge, in trijedielich wurk, yndield yn tachtich haadstikken, ferskynt yn 1559, fiif jier foar syn dea.

Earste perioade yn Genève

Yn 1536 reizget Calvyn nei Genève. Farel hie syn help ynroppen by de reformaasje yn dy stêd en Calvyn besjocht dit as in ropping fan God. Calvyn is fan betinken dat reformaasje net allinne om de geastlike kant giet, mar dat ek it iepenbiere libben dêrby oanpast wurde moat. Neidat hy en Farel in kategismus en in leauwensbelidenis opsteld hiene, woene se dat alle ynwenners dy stikken ûnderskriuwe soene.

Doe’t dat ta in konflikt kaam mei it stêdsbestjoer dat gâns liberaler wie, waarden de beide reformatoaren út Genève ferballe.

Straatsburch

Calvyn reizge doe nei Straatsburch, dêr’t er troch tadwaan fan syn freon en reformator Martin Bucer dûmny waard by de Frânske flechtlingegemeente yn dy stêd. Hy soe dêr oant 1541 ta bliuwe. Bucer hie yn dy jierren in grutte ynfloed op him. Johannes Calvyn trout dêr mei Idelette de Bure. It jonkje dat hja yn 1546 krije soene, ferstoar al gau nei de berte. Yn Straatsburch begûn Calvyn te wurkjen oan in protestantske liturgy. Yn 1539 ferskynde in earste psalmboek mei 18 psalms en in stikmannich gesangen. It jier dêrop ferskynden der formulieren foar de betsjinning fan Doop en Nachtmiel en ek de earste bibelkommentaren.

Twade perioade yn Genève

Neidat de bestjoerlike ferhâldings yn Genève feroare wiene, waard Calvyn dêr yn 1541 op ‘e nij dûmny en hy soe dêr oant syn dea ta bliuwe. Hy pakte fuortendaliks de tried wer op en begûn mei it gearstallen fan in tsjerke-oarder. Op grûn fan gegevens út it Nije Testamint kaam er ta fjouwer bysûndere amten foar it tsjerklike libben:

1. doktors (doctores) oftewol leararen foar it ûnderrjocht oan studinten teology en de oplieding ta it dûmnyskip;

2. dûmnys foar it foargean yn de earetsjinsten, d.w.s. it preekjen en it betsjinjen fan doop en nachtmiel;

3. âlderlingen foar it hanthavenjen fan de tsjerklike tucht, dat wol sizze tafersjoch hâlde op lear en libbenswannel fan de leden fan de gemeente;

4. diakens, belêste mei de soarch foar de earmen.

Yn 1559 rjochte Calvyn in akademy op mei it doel om dûmnys op te lieden. Theodorus Beza waard de earste rektor, mar Calvyn joech sels ek ûnderwiis. Sa waard Genève in wichtich sintrum foar de reformaasjebeweging yn Europa. Rûnom wei kamen de studinten om yn Genève te studearjen en om dêrnei yn har eigen fermidden it gedachtegoed fan Calvyn út te dragen. Ûnder harren wiene:

John Knox (Skotlân);

Marnix fan Sint Aldegonde (Nederlannen) en

Caspar Olevianus (Dútsklân).

Betsjutting

It sil dúdlik wêze dat de betsjutting fan Calvyn grut west hat. Benammen yn Frankryk, Nederlân, Skotlân, Hongarije en Zevenburgen (Roemeenje) hat de kalvinistyske reformaasjebeweging grutte ynfloed hân. Mar ek op frijwat plakken yn Michigan hat it protestantisme in kalvinistysk karakter. Yn ús leauwen en tinken binne wy dan ek frijwat kalvinistysker as wy wolris tinke. As wy de dingen ris op in rychje sette, dan komme wy ta

in tal wichtige punten, dy’t o sa werkenber binne.

Calvyn hat brutsen mei it roomsk-katolisisme. Dat betsjut gjin gesach mear fan de paus, gjin biskoplike hiërargy, gjin misse, gjin hilligen en hilligefeesten, gjin bylden en krusen ensfh.

Ynstee dêrfan in tige sobere ynrjochting fan de tsjerke, in hiele oare liturgy en in prinsipieel oare tsjerke-oarder. Ynstee fan it alter en de misse mei syn fêste liturgyske ûnderdielen, stie de preekstoel sintraal mei dêrop de bibel.

Yn de earetsjinst kaam de klam te lizzen op de skriftlêzings en de útlis dêrfan: de preek. Ynstee fan it Latyn waard by alle ûnderdielen fan de tsjinst de folkstaal brûkt. Ynstee fan fêste liturgyske gebeden, kaam it gebed dat net bestie út fêste formulearrings, mar út wurden dy’t net standert wiene, mar fansels wol mei soarch opsteld.

Ynstee fan koarsang mei oargelbegelieding kaam de gemeentesang ûnder lieding fan in foarsjonger.

It is opmerklik, dat de liturgyske fersobering safier gong, dat it oargel net langer spylje mocht yn de earetsjinst. Oargelmuzyk achte men in 'wrâldske' oangelegenheid. Der waard wol oargelspile, mar net yn de tsjinst. Dat is op guon plakken sa bleaun, sels oant yn de 19e ieu ta. Wat songen waard, wiene bibelske lieten: de 150 berime psalms en in tal gesangen ûntliend oan bibellieten.

Ynstee fan de roomske bycht kaam it fêste ûnderdiel fan de kollektive skuldbelidenis en genedeferkundiging. Ek waard it steefêst lêzen fan de Tsien Geboaden ynfierd. Fan de sân sakraminten bleauwen allinne doop en nachtmiel oer.

Fan eucharisty nei nachtmiel

It nachtmiel hie by Calvyn in wat oare betsjutting as de roomske eucharisty.

Yn de roomske teology is it sa dat Jezus Kristus wierliken presint is yn brea en wyn (praesentia realis). Calvyn learde dat brea en wyn gewoan brea en wyn bliuwe, mar dat de Hear yn de geast oanwêzich is by dejingen dy't leauwe. Calvyn sels hie yn Genève it nachtmiel graach alle wiken fiere wollen, mar de tsjerkeried fûn ienkear yn de moanne wol genôch. Omdat der yn de stêd fjouwer tsjerken wiene, wist Calvyn it sa klear te krijen dat alle wiken op ien plak yn de stêd in fiering mei brea en wyn hâlden waard. Sadwaande wie elkenien yn de gelegenheid om alle sneinen it nachtmiel mei te meitsjen.

Fan paus nei âlderling

Essinsjeel is ek de feroaring op tsjerk-oarderlik gebiet.

De gemeenten kamen ûnder lieding te stean fan in tsjerkeried, keazen út en troch de gemeenteleden sels.

It sintrale amt yn de tsjerkeried wie yn wêzen it âlderlingskip. De âlderling hie in pastorale taak en moast der ek op tasjen dat it yn de gemeente oarderlik om en ta gong. By dat lêste hearde ek de tsjerklike tucht, d.w.s. it tafersjoch op in kristlike libbenswannel fan de gemeenteleden. Dy’t bûten de stringen stapten, koene nei in warskôging útsletten wurde fan it nachtmiel en yn it slimste gefal ôfsnien wurde fan de tsjerkemienskip.

De diaken wie yn wêzen in âlderling mei in bysûndere opdracht: de earmesoarch. Allyksa wie de dûmny yn wêzen in âlderling dy’t as taak hie om de bibel út te lizzen. De doktor (learaar) wie yn wêzen in âlderling dy’t de opdracht hie om it ûnderwiis te fersoargjen. Yn it Nederlânske kalvinisme hat dit amt gjin stal krige en binne de ûnderwiistaken opdroegen oan de dûmny en de âlderlingen. De gearstalling fan de tsjerkeried lykas wy dy sûnt ieuwen kenne, giet dus werom op de ideeën fan Calvyn. It heucht my noch fan in kolleezje oer tsjerkerjocht, dat de heechlearaar opmurk: de âldering is de pion dêr’t Calvyn de paus ‘skaakmat’ mei set hat.

Rienk Klooster

Literatuer: O.J. de Jong, Geschiedenis der kerk, Nijkerk 1992

Ek is it ien en oar ûntliend oan de webside fan de PKN