De Earn - Slauerhoff en Jorwert (1)

Desimber 2009

Slauerhoff en Jorwert

In rige artikels nei oanlieding fan myn lêzing foar de Frysk Oekumenyske wurkferbannen op tiisdei 13 oktober 2009 yn Earnewâld.

Ik sil besykje om wat te skriuwen oer de bekende Nederlânske dichter en skriuwer Jan Jacob Slauerhoff

(1898-1936). Benammen wol ik omtinken jaan oan de wol hiele bysûndere relaasje dy’t er hie mei Jorwert,

dat wol sizze mei de pastorij en syn bewenners. Libben en wurk fan Slauerhoff steane noch altiten tige yn de belangstelling en sadwaande haw ik dêr yn de goed 23 jier dat ik yn de Jorwerter pastorij wenne ha, faak mei te meitsjen hân. Gauris wiene der besikers dy’t graach it ien en oar witte woene. Ferskillende aktiviteiten

binne der organisearre, dêr’t ik lêzings en rûnliedings foar fersoarge ha. Tal fan minsken haw ik sadwaande moete: skriuwers en dichters, femylje fan Slauerhoff en eardere pastorijbewenners dy’t him noch persoanlik kend hiene. Mei oare wurden: yn Jorwert kaam Slauerhoff op myn paad en ik haw dêr in fassinaasje skipe

foar dizze nijsgjirrige persoanlikheid en syn literêre wurk.

In koarte biografy

Jan Slauerhoff is berne oan de Foarstreek yn Ljouwert as soan fan Jan Jacob Slauerhoff en Cornelia Pronker (ôfkomstich fan Flylân). Heit Slauerhoff hie in stoffeardersbedriuw yn it pand dêr’t no noch de bekende meubelsaak Slauerhoff te finen is. Jan hie as jonkje al in breklike sûnens (hy wie astmatysk) en waard sadwaande faak nei femylje op Flylân stjoerd. Dit fanwegens de frisse seelucht dêr op it eilân. Nei de legere skoalle gong er nei de H.B.S. oan it Saailân en studearre dêrnei medisinen yn Amsterdam. Nei syn stúdzje waard er skipsdokter en fear yn dy funksje oer de seeën fan de wrâld. Sa hat er fearn op de Sina-Java-line, dy’t him rûnom yn East-Azië brocht. Letter hat er fearn op de Holland-Amerika-line. Yn syn dichtwurk, mar ek yn syn romans en ferhalen binne syn ûnderfinings mei frjemde lannen en folken werom te finen. Yn 1936 is er stoarn oan tuberkuloze, noch mar 38 jier âld. Dy’t niget hat oan it libben fan Slauerhoff, kin ik ferwize nei de prachtige stúdzje oer him fan W. Hazeu, Slauerhoff. Een biografie, Amsterdam / Antwerpen 1995. In wat hânsumer boek is C. van Wessem, Slauerhoff, Rijswijk 1940.

Alleen voor Friesland heb ik nog een zwak

Slauerhoff syn relaasje mei Jorwert kin men op ‘en bêsten yllustrearje oan de hân fan it neilitten, mar net foltôge gedicht: ‘Ik kan net zeggen hoe ik Holland haat . . .’

IK KAN NIET ZEGGEN HOE IK HOLLAND HAAT

Ik kan niet zeggen hoe ik Holland haat;

Bij ‘t woord alleen grijpt walging mij de keel.

'k Zag 't liefst veranderd in een grote Peel,

Waarin ‘wegzakken kon met al zijn kwaad.

Neen, ’t is waar gróót kwaad wordt er niet bedreven,

Maar wel veel valsch ge ---- (iepen litten) in het geniep.

Hij die er langer dan zes nachten sliep,

Heeft, weer op zee, het land voor al zijn leven.

Af zweer ik grijsgroen, melkwit, waterblauw;

Mijn kleuren zijn voortaan hardgeel, bloedrood.

Ik stierf nog liever picadorendood

Dan naar Zorg-vlied te gaan met statierouw.

Alleen voor Friesland heb ik nog een zwak,

Al is dat -----------------------------------------

---------------------------------------------------- (iepen litten)

Maar ook in het mooiste ijs is wel een wak.

De rigel ‘Alleen voor Friesland heb ik nog een zwak’ giet benammen oer Jorwert en dan wol de pastorij, dêr’t doedestiids de femylje Hille Ris Lambers wenne, dy’t in wichtige rol spile hat yn syn libben. Doe’t yn 1998

nei oanlieding fan de 100e bertejier fan Slauerhoff yn de notaristún te Jorwert in iepenloftstik opfierd waard,

dat gong oer dat tema, is dizze dichtrigel (mei dêrby syn pet en hântekening) yn brûns oanbrocht op de ringmuorre fan de pastorij.

In Nederland wil ik niet leven

Slauerhoff hâlde dus net fan Nederlân, ek net fan syn bertestêd Ljouwert. 'Leeuwarden heeft voor mij geen attracties' skreau er yn in brief oan Heleen Hille Ris Lambers. Hy koe net oer de lytsboargerlike mintaliteit

dêr't er yn grut wurden wie. Hurd wurkjende minsken dat wiene de Slauerhoffs sûnder mis, mar it libben draaide foar in grut part om de saak en om de geunst fan de klanten. Foar keunst, kultuer, wittenskip en literatuer wie gjin belangstelling. Jan syn wrâld wie folle grutter. Oan de Foarstreek yn Ljouwert beneare de sfear him dan ek.

'Duf en stug', sa omskriuwt er it âlderlik hûs. De benaude en benypte mintaliteit fan it provinsjestêdsje dat Ljouwert wie, dat beneare him o sa. It ôfsetten dêrtsjin is dan ek werom te finen yn syn wurk, bygelyks yn it gedicht 'In Nederland'.

IN NEDERLAND

In Nederland wil ik niet leven,

Men moet er steeds zijn lusten reven,

Ter wille van de goede buren,

Die door elk gaatje gluren.

'Ga liever leven in de steppen,

waar men geen last heeft van zijn naasten:

Om ‘krijschen van mijn lust zal zich geen reiger reppen,

Geen vos zijn tred verhaasten.

In Nederland wil ik niet sterven,

En in de natte grond bederven

Waarop men nimmer heeft geleefd.

Dan blijf ik liever hunkrend zwerven

En kom terecht bij de nomaden.

Mijn landgenoten smaden mij: ‘Hij is mislukt’.

Ja, dat ik hen niet meer kon schaden,

Heeft mij in vrijheid nog te vaak bedrukt.

In Nederland wil ik niet leven,

Men moet er altijd naar iets streven,

Om ‘welzijn van zijn medemenschen denken.

In het geniep slechts mag men krenken,

Maar niet een facie ranslen dat het knalt,

Alleen omdat die trek mij niet bevalt.

Iemand mishandlen zonder goede reden

Getuigt van tuchteloze zeden.

Ik wil niet in die smalle huizen wonen,

Die Lelijkheid in steden en in dorpen

Bij duizentallen heeft geworpen…

Daar lopen allen met een stijve boord

(Uit stijlgevoel niet, om te toonen

Dat men wel weet hoe het behoort)

Des Zondags om elkaar te groeten

De straten door in zwarte stoeten.

In Nederland wil ik niet blijven,

Ik zou dichtgroeien en verstijven.

Het gaat mij daar te kalm, te deftig,

Men spreekt er langzaam, wordt nooit heftig,

En danst nooit op het slappe koord.

Wel worden weerloozen gekweld,

Nooit wordt zoo’n plompe boerenkop gesneld,

En nooit, neen nooit gebeurt een mooie passiemoord.

Slauerhoff wie in romantikus: in man fan ûnrêst en aventoer, fan Weltschmerz en Fernweh. It fiere, it frjemde en it eksoatyske, dat wie it dat him luts. Syn hert gong út net fiere lannen, âlde kultueren mei myten en ferhalen oer grutte helden.

Mar tagelyk longere er nei in feilich en kalm bestean en stribbe er nei in ynderlike rêst dy’t er net fine koe.

Oer dy ynderlike tsjinstridichheid, om net te sizzen ‘ynderlike ferskuordens’, dy’t ek yn in tal prachtige gedichten werom te finen is, wol ik it in oare kear ha.

Rienk Klooster